[Παναγιώτης Παπαδόπουλος]: ενότητες στη θεωρία

ρομαντισμός και περιήγηση, the grand tour. O καλλιτέχνης της νεωτερικότητας. Ο Μπωντλέρ και η τέχνη, o πλάνητας καλλιτέχνης. Η αντίληψη του αρχείου μέσα στην περιπλάνηση. Μπένγιαμιν. Η θεωρία του derive και η ψυχογεωγραφία, κ.α.

Παρακάτω αποσπάσματα από το θεωρητικό μάθημα, του Ιστορικού, Φιλόσοφου της τέχνης Παναγιώτη Παπαδόπουλου, που γίνεται κάθε Δευτέρα 7.00-9.00 μ.μ.  στον  Εκθεσιακό χώρο: NEA ΓΚΑΛΕΡΙ, Booze Cooperativa, Κολοκοτρώνη 57, Αθήνα.
............................................................................................................................................................

«Ο Μπωντλαίρ και η Νεωτερικότητα»


«Για τον Μπωντλέρ ο μοντέρνος άνθρωπος δεν είναι ο άνθρωπος που ξεκινά να ανακαλύψει τον εαυτό του, είναι ο άνθρωπος που προσπαθεί να επινοήσει τον εαυτό του. Να τον επινοήσει μέσα από μια μεταμόρφωση. Εδώ βρίσκεται μια από τις πρώτες προσπάθειες να προσδιοριστεί η καταγωγή του μοντέρνου, όχι σε μια καταγωγή που θα προέρχεται από μια λίγο ή πολύ μακρινή παράδοση, αλλά μέσα από τα ίδια τα υλικά του».



«Δανδής, πλάνητας   και ήρωας.
Οι μεταμορφώσεις του καλλιτέχνη στο έργο
του Σαρλ Μπωντλαίρ».

Διάλεξη του Παναγιώτη Σ.Παπαδόπουλου

στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών, Πειραιώς 256,
την Παρασκευή 30.3.12, στις 12.00 το μεσημέρι.




Οι μεταμορφώσεις του καλλιτέχνη στο έργο του Σαρλ Μπωντλαίρ.


Με την έννοια« άνθρωπος του κόσμου», εννοώ έναν άνθρωπο ολόκληρου του κόσμου, ένα άτομο που καταλαβαίνει τον κόσμο και τις μυστηριώδεις και νόμιμες εκφάνσεις, όλων των χρήσεων του. Με την έννοια «Καλλιτέχνη», εννοώ έναν ειδικό, ένα άτομο που συνδέεται με τον χρωστήρα του σαν ένας δουλοπάροικος πάνω στο έδαφος. Ο MG δεν του αρέσει να αποκαλείται καλλιτέχνης. Δεν δικαιολογείται γι’ αυτό σε κάποιο βαθμό; Ενδιαφέρεται για κάθε τι πάνω στον κόσμο, θέλει να γνωρίσει, να κατανοήσει, να αξιολογήσει όλα όσα συμβαίνουν στην επιφάνεια του σφαιροειδούς μας. . Ο καλλιτέχνης κινείται λίγο, ή και καθόλου, στους πνευματικούς και πολιτικούς κύκλους. Αν ζει στη γειτονιά της Breda δεν ξέρει τίποτα για το τι συμβαίνει στο Faubourg Sa in t-Germa in . Με δύο ή τρεις εξαιρέσεις, τις οποίες είναι περιττό να αναφέρουμε, η πλειοψηφία των καλλιτεχνών είναι, ας το παραδεχτούμε, επιδέξιοι άξεστοι, απλοί χειρώνακτες, επαρχιώτες διανοούμενοι, με μυαλά χωριάτη. Τα λόγια τους; Αναπόφευκτα εγκλωβισμένα μέσα σε πολύ στενά όρια, γίνονται γρήγορα ανυπόφορα για τον άνθρωπο του κόσμου, τον πνευματικό πολίτη του σύμπαντος.

Σας είπα ότι ήμουν απρόθυμος να τον ονομάσουμε καθαρά καλλιτέχνη, καθώς και ο ίδιος απέρριψε αυτόν τον τίτλο, με μια σεμνότητα, χρωματισμένη με αριστοκρατική αυτοσυγκράτηση. Θα ήθελα ευχαρίστως να τον αποκαλέσω δανδή και γι 'αυτό υπάρχει ένα σύνολο από ιδιαίτερους λόγους. Γιατί η λέξη «δανδής» συνεπάγεται μια πεμπτουσία του χαρακτήρα και μια λεπτή κατανόηση όλων των ηθικών μηχανισμών αυτού του κόσμου. Αλλά, από την άλλη πλευρά, ο δανδής αναζητά την απάθεια (aspire à l’ insensibilité) και είναι μέσα απ’ αυτήν που ο M. G, ο οποίος ο ίδιος κυριαρχείται από ένα ακόρεστο πάθος, αυτό του βλέπειν και του αισθάνεσθαι, προσκολλάται βίαια στον δανδισμό. Amare Amabam, είπε ο Άγιος Αυγουστίνος. «Λατρεύω το πάθος παθιασμένα» θα έλεγε πρόθυμα ο MG. Ο δανδής είναι αδιάφορος, ή προσποιείται ότι είναι και αυτό αποτελεί θέμα πολιτικής και ταξικής στάσης. Ο MG μισεί τους αδιάφορους ανθρώπους. Τα εξευγενισμένα μυαλά θα με καταλάβουν όταν λέω ότι διαθέτει αυτή τη δύσκολη τέχνη του να είναι ειλικρινής χωρίς να είναι γελοίος. Θα ήθελα να του απονείμουν τον τίτλο του φιλοσόφου, στο οποίο έχει το δικαίωμα για περισσότερους από έναν λόγους. Αλλά η υπερβολική αγάπη του για το ορατό, των απτών πραγμάτων, στην πλαστική μορφή τους, του δημιουργεί μια κάποια αντιπάθεια για εκείνα τα πράγματα που συνθέτουν το άυλο βασίλειο του μεταφυσικού.

Το πλήθος είναι το πεδίο του, όπως ακριβώς ο αέρας για το πουλί και το νερό για το ψάρι. Πάθος και επάγγελμά του είναι να συγχωνευθεί με το πλήθος. Για το τέλειο περιπατητή, για τον παθιασμένο παρατηρητή γίνεται μια τεράστια πηγή απόλαυσης η δημιουργία της κατοικίας του μέσα στο πλήθος, στην άμπωτη και τη ροή, τη φασαρία, το φευγαλέο και το άπειρο. Βρίσκεται μακριά από το σπίτι και όμως αισθάνεται οπουδήποτε σαν στο σπίτι του. Βλέπει τον κόσμο, βρίσκεται στο επίκεντρο του και όμως είναι αθέατος από αυτόν, αυτές είναι μερικές από τις μικρές απολαύσεις αυτών των ανεξάρτητων, έντονων και αμερόληπτων πνευμάτων, τις οποίες η γλώσσα μόνο αδέξια μπορεί να τις ορίσει. Ο παρατηρητής είναι ένας πρίγκιπας που απολαμβάνει να βρίσκεται ινκόγκνιτο οπουδήποτε πηγαίνει. Ο εραστής της ζωής καθιστά ολόκληρο τον κόσμο οικογένειά του, όπως ακριβώς ο εραστής του ωραίου φύλου δημιουργεί την οικογένεια του μέσα από όλες τις όμορφες γυναίκες που έχει βρει, από εκείνες που θα μπορούσαν να βρεθούν και από εκείνες που είναι αδύνατο να βρεθούν, όπως ακριβώς και ο εραστής της εικόνας ζει σε ένα μαγικό κόσμο των ονείρων που είναι ζωγραφισμένα σε μουσαμά. Έτσι, ο εραστής της καθολικής ζωής κινείται ανάμεσα στο πλήθος, σαν σε μια τεράστια δεξαμενή ηλεκτρικής ενέργειας. Αυτός, ο εραστής της ζωής, μπορεί επίσης να συγκριθεί με έναν καθρέφτη, τόσον τεράστιο όσο αυτό πλήθος, με ένα καλειδοσκόπιο προικισμένο με συνείδηση, το οποίο μέσα σε κάθε μία από τις κινήσεις του, παρουσιάζει ένα πρότυπο ζωής, σε όλη την πολλαπλότητα της, και στην ρέουσα χάρη όλων των στοιχείων που έρχονται για να συνθέσουν τη ζωή. Είναι ένα εγώ διψασμένο για το μη εγώ, και αυτό αντανακλάται σε κάθε στιγμή, σε πηγές ενέργειας πιο ζωντανές από την ίδια τη ζωή, η ίδια πάντα ασταθής και φευγαλέα. «Κάθε άνθρωπος», ο MG είπε κάποτε, σε μια από αυτές τις συνομιλίες που παραμένουν αξέχαστες, λόγω της έντασης του βλέμματος του, και της ευγλωττίας στη χειρονομία, «κάθε άνθρωπος που δεν βαρύνεται από μια τόσο ευεργετική θλίψη ώστε να αγγίξει όλες τις ικανότητες του(anyman who is not weighed down with a sorrow so search in g as to touch all his faculties) και ο οποίος έχει βαρεθεί στη μέση του πλήθους, είναι ηλίθιος! Ένας ανόητος! και εγώ τον περιφρονώ! "

Όταν ο MG, όπως ξυπνά, ανοίγει τα μάτια του και βλέπει τον θορυβοποιό ήλιο να κάνει έφοδο στα τζάμια του παραθύρου-, λέει στον εαυτό του με τύψεις και θλίψη: «Τι επιτακτική εντολή! Τι σαλπίσματα του φωτός! Ήδη φως από πολλές ώρες , Φως που έχω χάσει εξαιτίας του ύπνου μου! Πόσα φωτισμένα πράγματα θα μπορούσα να έχω δει και δεν το έκανα. Και πηγαίνει! Και προσέχει τη ροή της ζωής που κινείται, μεγαλοπρεπή και εκθαμβωτική. Θαυμάζει την αιώνια ομορφιά και την εκπληκτική αρμονία της ζωής στις πρωτεύουσες, μία αρμονία που με τόση πρόνοια διατηρείται στην αναταραχή της ανθρώπινης ελευθερίας. ατενίζει το τοπίο των μεγάλων πόλεων, τα τοπία της πέτρας, τώρα τυλιγμένα στην ομίχλη, τώρα χτυπημένα, κατά πρόσωπο, από τον ήλιο. Χαίρεται τις ωραίες άμαξες, τα υπερήφανα άλογα, την εκθαμβωτική καθαριότητα των ιπποκόμων, την επιδεξιότητα των υπηρετών, τον ομαλό ρυθμικό βηματισμό των γυναικών, την ομορφιά των παιδιών, γεμάτα από τη χαρά της ζωής και περήφανα σαν παγώνια από τα καινούργια τους ρούχα. εν ολίγοις, η καθολική ζωή.

Έτσι πορεύεται, επιταχύνει το βήμα του, ψάχνει. Αλλά τι ψάχνει; Μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι αυτός ο άνθρωπος, όπως τον έχω περιγράψει, αυτός ο μοναχικός, θνητός, προικισμένος με μία ενεργή φαντασία, πάντοτε ταξιδεύοντας στη μεγάλη έρημο των ανθρώπων, έχει ένα στόχο πιο ευγενή από εκείνο του καθαρού χασομέρη, ένα στόχο πιο γενικό, πέρα από την εφήμερη απόλαυση της περιστάσεως. Ψάχνει για αυτό το απροσδιόριστο κάτι που μπορεί να μου επιτραπεί να αποκαλέσουμε «νεωτερικότητα, ελλείψει ενός καλύτερου όρου που να εκφράζει την, υπό ερώτηση, ιδέα. Ο στόχος γι’ αυτόν είναι να αφαιρέσει από τη μόδα ό,τι ποιητικό μπορεί να περιέχει μέσα στην ιστορία, να αποστάξει τα αιώνιο από το παροδικό. Αν ρίξουμε μια μάτια πάνω στις εκθέσεις με σύγχρονα έργα, διαγράφεται η γενική τάση των καλλιτεχνών μας, να ενδύουν όλα τα υποκείμενα με φορέματα του παρελθόντος. Σχεδόν όλοι τους χρησιμοποιούν τη μόδα και τα έπιπλα της Αναγέννησης, όπως ο David χρησιμοποιεί τη ρωμαϊκή μόδα και τα έπιπλα, αλλά υπάρχει η εξής διαφορά: ότι ο David, έχοντας επιλέξει θέματα, ιδιαίτερα, ελληνικά ή ρωμαϊκά, δεν μπορούσε να κάνει αλλιώς παρά να τα παρουσιάσει, με τον τρόπο της αρχαιότητας, ενώ οι ζωγράφοι του σήμερα, επιλέγοντας, όπως ήδη κάνουν, θέματα γενικού χαρακτήρα, που ισχύουν για όλες τις ηλικίες, θα τα ενδύσουν σύμφωνα με τη μόδα του Μεσαίωνα, της Αναγέννησης, ή της Ανατολής. Αυτό αποτελεί, προφανώς, καθαρή τεμπελιά. γιατί είναι πολύ πιο βολικό να δηλώσω απερίφραστα ότι τα πάντα είναι απελπιστικά άσχημα στα ρούχα μιας περιόδου από το να εφαρμόσει κανείς το έργο της εξόρυξης της μυστηριώδους ομορφιάς που μπορεί να κρύβεται εκεί, όσο μικρή ή ελαφριά μπορεί να είναι. Η Νεωτερικότητα είναι το παροδικό, το φευγαλέο, το ενδεχόμενο. Είναι κατά το ήμισυ η τέχνη, το άλλο μισό είναι το αιώνιο και το ακίνητο. Υπήρχε μια μορφή νεωτερικότητας σε κάθε ζωγράφο του παρελθόντος. η πλειοψηφία των τέλειων πορτρέτων που έρχονται σε μας από προηγούμενες εποχές είναι ντυμένα με τα ρούχα της εποχής τους.




The grand Tour


Από τον 17ο αιώνα και ύστερα το ταξίδι που είχε ως αφετηρία του την Αγγλία και κατάληξή του την Ιταλία και την Ελλάδα ονομάστηκε η μεγάλη περιοδεία.(The grand tour) Ο Τζόν Λοκ παρότρυνε τους Άγγλους να ταξιδεύουν γιατί, κατά την άποψή του, η γνώση δίνεται εξολοκλήρου από τις εξωτερικές αισθήσεις, ό,τι γνωρίζουμε προέρχεται από τα φυσικά ερεθίσματα στα οποία εκτιθέμεθα και ως εκ τούτου, θα μπορούσαμε να τα αντλήσουμε από το περιβάλλον. Τα ταξίδια, επομένως, ήταν αναγκαία για την ανάπτυξη του νου και τη διεύρυνση των γνώσεων πάνω στο κόσμο. Ο Ρομαντισμός έμμεσα παρότρυνε ένα είδος προσκυνήματος μπροστά στην πολιτιστική κληρονομιά της κλασσικής αρχαιότητας και της Αναγέννησης καθώς και στα θραύσματα ενός ένδοξου παρελθόντος. Η μεγάλη περιοδεία συνδέθηκε με μία τυπική διαδρομή και αποτέλεσε μία εκπαιδευτική ιεροτελεστία μετάβασης. Οι νέοι καλλιτέχνες της εποχής έπρεπε να γνωρίσουν με σάρκα και οστά τον κλασικό κανόνα και να κατανοήσουν τον ορθό τρόπο ζωγραφικής (την ιταλική σχολή) καθώς και τις τεχνικές γλυπτικής. Το ταξίδι αυτό τον 17ο και 18ο αιώνα ήταν μέρος της εικαστικής παιδείας για τον καλλιτέχνη όπως η επίσκεψη στα μεγάλα μουσεία ήταν μέρος της εκπαίδευσης του καλλιτέχνη κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα. Η μεγάλη περιοδεία ταυτιζόταν με τη λατρεία του κλασικισμού. Η κύρια αξία του Grand Tour υπήρξε λοιπόν η γνωριμία με την πολιτιστική κληρονομιά της κλασικής αρχαιότητας και της Αναγέννησης. Το Grand Tour θα μπορούσε να διαρκέσει από μερικούς μήνες έως αρκετά χρόνια.






Στον Βυρωνικό ήρωα – ο οποίος άσκησε μία μεγάλη επίδραση στο κοινό της εποχής- βρίσκουμε την καθαρά ποιητική εκδοχή ενός ψυχολογικού αλλά και βαθύτατα πολιτιστικού κινήτρου για τη μεγάλη περιοδεία. Η ιδέα του Βυρωνικού ήρωα (και με αυτήν την έννοια η αντίληψη ενός καλλιτέχνη που μέσα από το ταξίδι αναζητά κάτι) δημιουργεί μία περσόνα που προλέγει τον νεωτερικό καλλιτέχνη του Μπωντλέρ και πιθανά σε πολλά σημεία ταυτίζεται μαζί του. (στο δεύτερο άσμα(Canto II) του Childe Harold’s Pilgrimage (43) γράφει: «είναι άφοβος, τον κίνδυνο ποτέ δεν τον ζητούσε,/ αλλά και αν τον πλησίαζε δεν θα οπισθοχωρούσε./ μπροστά του θέα αγριωπή προβάλλει, αλλά καινούργια./και αυτό γλυκαίνει τους πολλούς του ταξιδιού του κόπους./ αυτό του κάνει υποφερτό το κρύο του Γενάρη/καθώς και καλοπρόσδεκτες τις ζέστες του Αλωνάρη. (The scene was savage, but the scene was new;}






Ο ήρωας –θα έλεγα ο καλλιτέχνης- πρέπει να έχει ένα αρκετά υψηλό επίπεδο νοημοσύνης και αντίληψης, καθώς και να είναι σε θέση να προσαρμόζεται εύκολα σε νέες καταστάσεις. 
Χρησιμοποιεί την εξυπνάδα για να τα καταφέρει. Έχει πάρει μία καλή εκπαίδευση ενώ το ύφος που τον χαρακτηρίζει είναι αρκετά σύνθετο. Πέρα από την προφανή γοητεία και την ελκυστικότητα που τον διέπει αγωνίζεται για την ακεραιότητά του, είναι επιρρεπής στις ακραίες εναλλαγές της διάθεσης. Παρατηρούμε τάσεις διπολισμού. Σε γενικές γραμμές, ο ήρωας έχει μια έλλειψη σεβασμού για οποιαδήποτε μορφή αρχής, δημιουργώντας έτσι την εικόνα του του βυρωνικού ήρωα ως ενός εξόριστου και περιθωριακού.. Ο ήρωας έχει επίσης την τάση να είναι αλαζονικός και κυνικός, επιδίδεται σε μία αυτοκαταστροφική συμπεριφορά.









cttrvlls Δεύτερο Εξάμηνο 2017 Ξεκινάμε με ένα νέο σχήμα τις ραδιοφωνικές μας εκπομπές: Κατερίνα Αθανασίου, Αντώνης Λακίδης και μαζί ...